Mass-media fondi Özbekistonda media iste’moli böyiça tadqiqot natijalarini taqdim etdi
2 noyabr kuni Toşkentda “Özbekistonda media iste’moli milliy tadqiqoti” loyihasining birinçi bosqiçi, ya’ni auditoriyaning odatlari va qiziqişlarini örganuvçi hisobotning rasmiy taqdimoti bölib ötdi. Tadbirda taşkilotçilar ma’lumotlarni yiğiş metodologiyasi hamda asosiy xulosalar haqida sözlab berdilar.
Uşbu tadqiqot masalani umumiy tarzda xaritalashtirish xususiyatiga ega bo‘lsa-da, şiddat bilan özgarayotgan media makon şaroitida özbekistonliklarning axborot oliş odatlarini ilk bor batafsil yoritib berdi. Olingan ma’lumotlar köplab kasbiy stereotiplarni qayta körib çiqişga undaydi. Xususan, ular kontent iste’molçilarining haqiqiy ehtiyojlariga yangiça nigoh bilan qaraş, şuningdek, şahar va qişloq auditoriyasi qiziqişlarining öziga xos jihatlarini çuqurroq anglaş imkonini beradi.
Ommaviy axborot vositalarining özi uçun ham uşbu ma’lumot alohida amaliy ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalariga tayangan holda, tahririyatlar öz rivoji uçun yangi “imkoniyatlar darçasi”ni kaşf etişlari mumkin. Zamonaviy media iste’moli tendensiyalarini tuşuniş naşrlar va telekanallarga öz strategiyalarini moslaştiriş, qamrovini kengaytiriş hamda, eng muhimi, auditoriya bilan yanada işonçli va uzoq muddatli munosabatlarni yölga qöyişda yordam beradi.
Mass-media fondi direktori Jahongir Azimov öz nutqida quyidagilarni taʼkidladi: “Dastlabki izlaniş xarakteriga ega bölgan uşbu tadqiqot öziga xos tarzda noyobdir. U televideniye, radio, bosma va onlayn OAVni qamrab olgan holda respublika mediamakonida röy berayotgan jarayonlarning umumiy manzarasini körsatib berdi. Yoş, jins, yaşaş joyi va mediakontent isteʼmol qiliş odatlari kesimidagi körsatkiçlar esa juda sinçkovlik bilan örganişni talab etadi. Olingan maʼlumotlar aholining mediaisteʼmol borasidagi odatlarini tuşuniş yölida muhim qadam böladi, deb umid qilamiz. Şu bilan birga, rivojlaniş uçun hali imkoniyat bor. Yanada çuqur va xolis maʼlumot töplaş uçun har bir yönaliş böyiça alohida batafsil tadqiqotlar zarur. Mass-media fondi bu işni davom ettirişga tayyor”.
“Bugun taqdim etilgan natijalar barça benefitsiarlar uçun amaliy manba böladi va yanada xabardor, barqaror hamda mediasavodxon jamiyat barpo etiş yölidagi hamkorlikni davom ettirişga xizmat qiladi, deb umid qilaman. Uşbu taşabbusda iştirok etgan barça taşkilotlar, tadqiqotçilar va ekspertlarga qilgan mehnati va işga sadoqati uçun minnatdorlik bildirmoqçiman. Yevropa Ittifoqi bu saʼy-harakatlarni qöllab-quvvatlayotganidan va Özbekistonda axborot muhitini mustahkamlaşga hissa qöşayotganidan mamnun”, — deb qayd etdi Yevropa Ittifoqining Özbekistondagi Delegatsiyasi muvaqqat işlar vakili Renata Vrubel.
Tadqiqot xulosasi
Sörov 2026-yil 8–19-sentyabr kunlari respondentlarning yaşaş joyida yuzma-yuz intervyu şaklida ötkazildi. Tadqiqotda mamlakatning barça 14 hududidagi şahar (53,9%) va qişloq (46,1%) joylarida yaşovçi 18 yoş va undan katta 1411 kişi iştirok etdi. Köp bosqiçli tanlanma maʼlumotlarning milliy darajada reprezentativ bölişini taʼminladi va mediaisteʼmolning gender, yoş hamda hududiy xususiyatlarini aniqlaş imkonini berdi.
Tadqiqot fuqarolarning axborot kun tartibiga faol jalb etilganini tasdiqladi: aholining 50,4 foizi mamlakatdagi voqealarni muntazam kuzatib boradi, 30,4 foizi esa ularga vaqti-vaqti bilan qiziqadi. Ayni paytda özbekistonliklarda “köp kanallilik” yaqqol namoyon bölmoqda: ular anʼanaviy va raqamli OAVdan birgalikda foydalanadi.
Yangiliklar olişning asosiy manbalari sifatida Telegram-kanallar (51,6%), televideniye (44,6%) va ijtimoiy tarmoqlar (41,6%) tilga olindi. Avlodlar örtasidagi tafovut sezilarli: 18–24 yoşli yigit-qizlar axborotni asosan Telegram (66,2%) va ijtimoiy tarmoqlardan (54,4%) oladi, 55 yoşdan oşgan respondentlar esa televideniye (77,4%) va bosma matbuotga sodiq qolmoqda.
Tadqiqot körsatişiça, raqamli platformalar rivojlanayotganiga qaramay, televideniye öz mavqeini mustahkam saqlab qolmoqda. Respondentlarning 67,5 foizi televizion kontentni tomoşa qiladi. Qolaversa, jamoatçilik işonçi böyiça aynan televideniye mutlaq yetakçi: unga sörovda qatnaşganlarning 44,3 foizi işonadi (qiyoslaş uçun: Telegram-kanallarga 11,3%, yangiliklar saytlariga esa 7,4% işonadi).
Telekanallar orasida davlat telekanali “O‘zbekiston 24” eng köp işonç qozongan: tomoşabinlarning 41,7 foizi uni asosiy, 52,8 foizi esa eng işonçli manba sifatida tanlaydi. Tomoşabinlar afzal köradigan telekanallar orasida esa milliy kanallar oldingi örinlarni egallaydi: eng ommaboplari — Milliy TV, O‘zbekiston 24, Zo‘r TV va Sevimli TV.
Aholining mediaisteʼmolida radio nisbatan çeklangan örin tutadi. Tadqiqot natijalariga köra, sörov iştirokçilarining 21,9 foizi radioeşittirişlarni tinglaydi, 78,1 foizi esa radio tinglamaydi. Radiotinglovçilar uluşi 35–44 yoşli respondentlar orasida eng yuqori (26,9%), 18–24 yoşli yigit-qizlar orasida esa eng past (16,7%).
Özbekistonda sörovda qatnaşgan fuqarolarning 64,8 foizi ijtimoiy tarmoqlardan foydalanadi, Telegram messenjeri foydalanuvçilari uluşi esa rekord darajaga — 86,1 foizga yetadi. Telegram yangiliklardan tezkor xabardor bölişning asosiy vositasi sifatida kundalik hayotdan mustahkam örin olgan: fuqarolar unda köpinça respublika yangiliklarini öqiydi (55,2%) va xalqaro voqealarni kuzatib boradi.
Ijtimoiy tarmoqlar orasida Instagram şubhasiz yetakçi: uni ijtimoiy tarmoq foydalanuvçilarining 92,7 foizi işlatadi. Raqamli platformalarga murojaat qilişning asosiy sabablari — axborotning tez yetkazilişi (48,6%) va kontentdan istalgan vaqtda foydalaniş mumkinligi (31,0%).
Umuman olganda, aholi söz erkinligi darajasini ijobiy baholaydi (respondentlarning 49,7 foizi uni yuqori deb hisoblaydi). Kontentga kelsak, jamiyatda uning sifatini oşirişga aniq talab şakllanmoqda. Fuqarolar narxlar, bandlik va ijtimoiy qöllab-quvvatlaş haqida (41,3%), şuningdek, aholining kundalik muammolari haqida (40,6%) maʼlumot yetişmasligini qayd etadi.
Tomoşabin va öquvçilar barça turdagi OAVdan çuqurroq tahliliy yondaşuv (27,6%), turli nuqtai nazarlarning xolis yoritilişi (22,5%) va jurnalistik suriştiruvlarni kutadi. Respondentlar fikriça, asosiy muammo — syujetlarning bir xilligi va televideniyeda ayni bir körsatuvlarning tez-tez takrorlanişi.
Media sohasidagi asosiy tahdid sifatida esa feyklar körsatildi. Sörov iştirokçilarining qariyb yarmi (46,6%) soxta yangiliklar tarqalişini zamonaviy OAVning eng dolzarb muammosi deb atadi. Respondentlar yolğon maʼlumotga köpinça YouTube, Telegram va ijtimoiy tarmoqlarda duç keladi. Bunga javoban tadqiqot iştirokçilarining 77,4 foizi OAVning haqqoniy bölmagan axborot tarqatganlik uçun javobgarligini kuçaytirişni yoqlab çiqdi.
Uşbu tadqiqot nihoyatda muhim böldi: mediamuhit jadal raqamlaşayotgan bir paytda u jamiyat axborotni qanday izlayotgani va isteʼmol qilayotgani haqida ilk bor xolis tasavvur berdi.
Şu bilan birga, mediabozorning barça iştirokçilari oldidagi asosiy sinov auditoriya işonçi uçun kuraşga aylanmoqda. Tadqiqot natijalari tahririyatlarga kontent siyosatini takomillaştiriş, tahliliy jurnalistikani rivojlantiriş va faktlarni tekşirişning qatʼiy standartlarini joriy etişda muhim möljal bölib xizmat qilişi mumkin.
Loyihaning ikkinçi bosqiçida Özbekistonning olti hududida jurnalistlar, matbuot xizmatlari xodimlari va blogerlar uçun treninglar ötkaziladi.
Tadqiqot bilan havola orqali batafsil tanişiş mumkin: Yuklab olish
“Özbekistonda mediaisteʼmol böyiça milliy tadqiqot” loyihasi Milliy mass-mediani qöllab-quvvatlaş va rivojlantiriş jamoat fondi, Yevropa Ittifoqining Özbekistondagi Delegatsiyasi hamda Özbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Ommaviy axborot vositalari uçun kontent tayyorlaş markazining qöşma taşabbusidir. Dala tadqiqotlari “Ijtimoiy fikr” respublika jamoatçilik fikrini örganiş Markazi tomonidan ötkazildi.
